Karpoes

Een karpoes is niet een blondine die zich uitrekt op de motorkap voor een Jaguar-advertentie, maar een bontmuts voor mannen, zoals die bij voorbeeld op Urk gedragen werd. Het materiaal was vanouds het vel van een ongeboren lam. Inderdaad, Nederlanders waren niet altijd lief voor dieren.

De muts lijkt erg op die van de Turken en de Centraal-Aziaten, die ze van Karakullammetjes maken. Hoe is hij op Urk terecht gekomen? Misschien wel via de geuzenmuts. De Geuzen waren namelijk liever Turks dan paaps; zij droegen graag een half maantje aan hun muts. Inderdaad, Nederlanders deden niet altijd rot tegen moslims.

Of waren er toen nog geen Nederlanders?

14 reacties

Opgeslagen onder Europa, Nederland

14 Reacties op “Karpoes

  1. Het woord doet wel meteen denken aan ‘capuce’ (en capuchon), van kapucijner dus. Op 16e-eeuwse afbeeldingen komt de karpoes zoals je die beschrijft ook al voor, dus een verklaring via de Geuzen lijkt me onwaarschijnlijk. Uiteraard kan de muts zich ook vanuit Urk over de rest van de wereld hebben verspreid.

  2. Da’s jammer, maar ja, in Europese geschiedenis ben ik gewoon niet zo goed. Ik had het wel leuk gevonden als er een verbinding was tussen Urk of Zeeland (Turkeye) en het Ottomaanse Rijk.

  3. Urker munten zijn gemaakt van Arabische gom (ja, ja: een stukje geschiedvervalsing, alleen verkrijgbaar bij de Aldi).

  4. Tussen de lezers zit dus niemand die het volledige verhaal kent?
    Jammer want nu ben ik ook nieuwsgierig geworden.

    Ondanks de opkomende vragen blijft het blog lezenswaardig.

    Zonnige groet

  5. Het volledige verhaal moet wel te achterhalen zijn, maar daarvoor moet je toch echt een historicus van Europa zijn, en dat ben ik niet. Zoveel weet ik: de Geuzen waren anti-katholiek en daarom pro Turks. Het idee was dat een protestants-islamitisch bondgenootschap de gehate katholieke macht in de tang kon nemen. Aan te nemen is dat die wildemannen niet veel van het echte Ottomaanse rijk wisten; toch heeft deze gedachtengang er misschien toe geleid dat de Zeven Provinciën als een van de eerste Europese landen diplomatieke betrekkingen aanknoopten met Turkije, namelijk in 1612. Natuurlijk was daar ook handel, wat tegenwoordig veel minder goed wordt begrepen. Er circuleert een verhaal over het eerste Ottomaanse gezantschap. Na een zeer lange reis werd het in Den Haag afgescheept met een ontvangst en een broodje en moest verder maar zien hoe het zich redde. Of het waar is weet ik niet, maar het klinkt inderdaad nogal naar Den Haag.

  6. Dit is/was wel mijn vakgebied (diplomatieke relaties van de VOC met niet-Westerse mogendheden). Het eerste Ottomaanse gezantschap deed in 1614 Den Haag aan in de persoon van Ömer Aga vergezeld door twee tolken: een katholieke Griek en een Joodse Spanjaard. Het verhaal van de ontvangst met een broodje lijkt me apocrief, maar de Staten Generaal klaagden inderdaad wel over de kosten (en er was vast ook iets met bonnetjes).

    Dat ‘Liever Turks dan Paus/Paaps’ uit de eerste fase van de Nederlandse Opstand is vooral beeldspraak. Diplomatieke relaties werden uit handelspolitieke overwegingen aangegaan tijdens het twaalfjarig bestand. De Perzen en Marokkanen gingen de Turken al voor met gezantschappen in (naar ik meen) 1612. En uiteraard stuurde de Republiek in dat jaar Cornelis Haga naar Istanbul.

  7. Ah kijk! dat is leuk, ik wist niet dat je daarover gestudeerd had. Hartelijk dank voor de info, Martin.

  8. In 1977 heb ik gelogeerd in het gebouw van de voormalige Nederlandse ambassade in Constantinopel, het Palais d’Hollande. Een fraai achttiende-eeuws gebouw op een toplocatie, met een beroemd uitzicht over de Bosporus. Op het ruim bemeten terrein stond, nog uit die oude tijd, ook een Ned.-Hervormd kerkje.
    In het Ottomaanse rijk was het voor niet-moslims toen goed uit te houden:
    Al is den Turk gheen Christen genaemt,
    Hy en heeft niemant om tgeloove gebrant,
    Als die papisten doen alle dage
    Uit Spanje vluchtte men voor de inquisitie naar Turkije, bijv. de joden van Sarajewo. In Napoleons tijd trokken Europese jongens soms naar Turkije om de dienstplicht te ontlopen. Toen Griekenland in 1822 van Turkije ‘bevrijd’ was verhuisden heel wat Grieken naar … Turkije, omdat daar economisch toch meer te doen was.

  9. Ja, het Palais d’Hollande herinner ik me nog. Dat wil zeggen: ook dat de poort gesloten was toen ik er koers op zette. Vlakbij wel de Santa Maria Draperis bezocht. Ooit dagdroomde ik van een huis in Istanbul – wie weet.

  10. In reactie op Emigrant (8:50): we moeten de Nederlands-Turkse relaties in de 17e eeuw ook weer niet al te veel ophemelen. Ik weet even niet hoever dat Ottomaanse rijk strekte, maar de Barbarijse zeerovers waren destijds berucht om het nemen van gijzelaars. Die moesten dan weer vrijgekocht worden, waardoor die gijzelaars in allerlei overheids- en kerkelijke stukken in Nederland opduiken omdat het thuisfront van de gijzelaars hier alle instanties afliep voor een bijdrage aan de losprijs.

    Eind 17e eeuw zijn de diverse RK Habsburgers weer bondgenoot. Dat Wenen in 1683? ontzet werd uit het beleg door Turken, had zelfs in Groningen gevolgen, want een kroeg heette hier naar de Koning van Polen, die Wenen ontzette. Die Pool gold als held.

    Overigens bezocht de kunstschilder Jan Swart van Groningen in 1526 Turkije en zag daar onder meer Urkse mutsen:
    https://groninganus.wordpress.com/2008/04/08/zwarte-jan-constigh-schilder-van-groeninghe/

  11. Het Ottomaanse gezag over de Barbarijse kusten was vooral nominaal, maar stelde in de praktijk niet heel veel voor. Een aantal gezantschappen van de Republiek was inderdaad gericht op het vrijkopen van gijzelaars – het hof in Istanbul bemiddelde dan. Ook in enkele Groninger kerkboeken (o.a. dat van Lellens) vind je de opbrengsten van collectes om het losgeld op te brengen. En over de tekeningen van Jan Swart: ja, die karpoetsen bedoelde ik! (Kon even niet meer op de naam komen).

  12. Aanvullinkje: op het kerkhof van het Noord-Friese Amrum bevindt zich nog een interessante grafsteen van de zeeman Hark Olufs: http://de.wikipedia.org/wiki/Hark_Olufs

  13. Nog even over de etymologie. Het woord duikt in de 17e eeuw op en komt volgens het WNT uiteindelijk uit het latijn (caput = hoofd):
    http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M030562&lemma=karpoes

  14. Veel dank, beide historici, voor de waardevolle informatie.
    Het kleine Urkertje heeft dus eigenlijk een cappuccino op zijn hoofd.

Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s