Joden op het land

Londorf Israelit 23031893Het Joodse kerkhof buiten Londorf, dat ik eergisteren zag, blijkt uit 1722 te dateren. Het heeft me enigszins aan het denken gezet over de Joden in deze landelijke streek. Laat ik nou altijd gedacht hebben dat die alleen in grotere plaatsen woonden, maar dat blijkt dus niet het geval. In het dorpje Londorf was in 1828 13,3% van de bevolking joods, in 1905 nog 6,7% (d.w.z. 62 van 920 inwoners). Ter vergelijking: in het Berlijn van 1933 waren dat er 3,8%.

Dat verklaart ook waarom je soms op onverwachte plekken een wegwijzertje ziet naar een mikwe, een joodse rituele badinrichting. De synagoge is dan vaak al verwoest of in een loods of woonhuis veranderd, maar de mikwes waren voor niets anders te gebruiken, dus die zijn nog eerder bewaard gebleven. Of als ze dichtgegooid waren konden ze hersteld worden.

In twee dorpen bij Marburg (Roth en Wetter) zijn er nog synagoges, weer behoorlijk opgeknapt. Eigenlijk wist ik dat wel, maar ik had er nooit zo bij stilgestaan.

De joodse gezinshoofden in de dorpen, zo lees ik op deze webpagina, voorzagen in hun levensonderhoud als veehandelaar, als slager of als koopman en leefden met hun gezinnen in zeer karige omstandigheden.

Ook heb ik bij mijn kleine zoektocht het woord Judenpfad leren kennen. Het overeenkomende woord ‘jodenpad’ vind ik niet bij Van Dale; misschien bestond het niet in Nederland. De Joden hadden blijkbaar een eigen infrastructuur. Voor een deel ligt dat voor de hand: ze wilden regelmatig naar de synagoge of de mikwe één of twee dorpen verderop. De christenen hadden kerkpaden, de joden dus ‘synagogepaden’. Ook zullen die veehandelaren met hun vee langs bepaalde paden gelopen hebben die anderen niet gauw insloegen. Maar het zou me niet verbazen als er ook een maatschappelijke wens bestond, reizende Joden van dito christenen gescheiden te houden.

De plaatselijke VVVs maken er tegenwoordig werk van, de Judenpfade bekend te maken. Je kunt ze lopen, maar je hebt goede benen en een GPS nodig, want ze zijn niet als wandelpad ingericht. Hier bij voorbeeld de paden in het zeer landelijke Vogelsberggebied. Alles wat er over is van vroeger joods leven wordt tegenwoordig zorgvuldig gedocumenteerd en geconserveerd.

Ooit heb ik mijn moeder gevraagd hoe het in de oorlog met de Joden in ons kleine stadje gegaan was. Ze antwoordde, dat er helemaal geen joden waren, dus dat ze daar nooit iets van had gemerkt. Veel later zag ik echter een boekje waarin oude ansichtkaarten gereproduceerd waren, en daarin stond ook een foto van een flinke synagoge, om de hoek van waar zij geboren was. Er moeten dus vrij wat Joden zijn geweest. Blijkbaar is er steeds de neiging, niet aan de Joden te denken, ook bij mij. Wel neus ik vaak in hun oude teksten, vanwege mijn studie van de vroege islam.

7 reacties

Opgeslagen onder Duitsland

7 Reacties op “Joden op het land

  1. Als toponiem komt Jodenpad in Nederland wel voor (en allerlei variaties daarop, als -paadje, -steeg, -gang etc.). De gevallen die ik ooit nakeek waren alle in de nabijheid van een (voormalige) synagoge, behalve de veldnaam Jodenpaadje in de duinen van Texel.
    Mijn eerste associatie was die met de toegang naar een joodse begraafplaats. Deze lagen vaak toch wat verder van de openbare weg, buiten de bebouwde kom, zodat bezoekers recht van overpad over andermans land hadden. (Hier ging dat even niet goed: http://bit.ly/1np0gmq)
    In de stad Groningen was tot vrij recent de Jodenkamp, de toegang naar de – geruimde – begraafplaats. Toen er huizen werden geprojecteerd, veranderde de straatnaam in 2011 tot Botermolendrift.

  2. Dank voor de info, Martin. Botermolendrift, hoe kom het nou dat ik dat een onaangename naam vind voor die (mij onbekende) plek? Nederland is misschien wat slordiger dan het huidige Duitsland in het bewaken van de Joodse erfenis. De Duitse autoriteiten voelen zich nog altijd heel, heel schuldig.

    Nu weet ik waarom ik het een verkeerde naam vind. Hij herinnert me aan Israel, waar de meeste Palestijnse dorpen van de aardbodem zijn verdwenen, en hun namen van de landkaarten zijn verwijderd en vervangen door iets bijbels.

  3. Dat Duitse ‘schuldbesef’ merkte ik drie jaar geleden bij een bezoek aan de joodse begraafplaats in Dresden. Op straat sprak ik een oudere mevrouw aan om de weg te vragen – ze bedankte me nogal omstandig dat een jonger iemand als ik daar belangstelling voor toonde.

    In een boek waarin ik werk (onbepaald privéproject) zal een – wat ongemakkelijk – hoofdstuk zijn gewijd aan de omgang met het joodse verleden door lokale/regionale amateurhistorici. Dat beslaat wel het hele spectrum: van wegpoetsen tot filosemitisme.

  4. Wat is een onbepaald privéproject? Of moet het ‘onbetaald’ zijn?

  5. Onbepaald in de zin van geen opdrachtgever, geen deadlines en ook nogal wat vrijheid in de vorm (‘literaire non-fictie’, bij gebrek aan een betere term). En inderdaad daarmee samenhangend: onbetaald.

  6. @Martin: Dat klinkt heerlijk. Ik mag zulke dingen ook doen, sinds ik gepensioneerd ben.

  7. Een kennis meent dat die jodenpaden ontstonden omdat de gebruikers vooral handelaren waren, die niet overal tol wilden betalen en daarom probeerden zoveel mogelijk grenzen van vorstendommetjes en gemeentes te vermijden. Misschien; maar niet-joden, niet-handelaren zouden zulke wegen dan toch ook verkiezen?

Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s