Bij Couperus, ‘De Stille kracht’ 1

Couperus en Multatuli

In een ziekenhuis heerst veel leed, maar in mijn bescheiden geval vooral veel verveling. Toen ik onlangs enige nachten in zo’n inrichting moest doorbrengen had ik dus een paar fijne boeken meegenomen. Eén daarvan was Louis Couperus, De stille kracht (1900). Dit boek, dat in Nederlands-Indië speelt, heb ik sinds mijn vijftiende al een paar keer gelezen en ik vind het nog steeds beter worden.
Couperus was een Indische jongen uit de hoogste kringen  van de kolonie. Zijn vader en ettelijke andere familieleden bekleedden hoge tot zeer hoge posities in het Binnenlands Bestuur. Hun fortuin berustte op plantages op Java. Zijn grootvader was een jaar lang waarnemend Gouverneur Generaal in Buitenzorg.
Een andere beroemde Nederlander die over Indië had geschreven was Douwes Dekker, vooral bekend als Multatuli. De stille kracht kan niet alleen als een vervolg, maar ook als een kritiek op diens Max Havelaar gelezen worden. Couperus zal niet veel waardering voor zijn oudere vakbroeder hebben gehad. Hugo Aylva, de hoofdpersoon in zijn Metamorfoze (1897) die nogal op Couperus lijkt, ‘hield niets van Multatuli; hij had iets zachts en rustigs, bang voor revolutie, groote woorden, zwaaiende gebaren’. De beide auteurs hadden sterk verschillende karakters, uiteenlopende opvattingen over taal en literatuur en niet in de laatste plaats: een andere visie op Indië. Multatuli maakte veel misbaar over uitbuiting, maar kon zich een Indië zonder Nederland niet voorstellen. Couperus had oog voor het grootse dat integere ambtenaren daar ondanks alles probeerden te verrichten, maar vond dat Nederlanders in Indië uiteindelijk niets te zoeken hadden. Kort voor hij De stille kracht schreef logeerde Couperus in 1899 op Java bij zijn zwager Gerard de la Valette, die resident van Tegal en later van Pasoeroean was. Tijdens dat verblijf is er zeker ook over Douwes Dekker gesproken: over deze werd overal gesproken, maar Valette kende hem ook persoonlijk en had met hem gecorrespondeerd.
Couperus’ resident Van Oudijck is qua karakter het tegengestelde van de emotioneel onevenwichtige assistent-resident Havelaar. Multatuli’s man windt zich geweldig op over het onrecht dat ‘den Javaan’ wordt aangedaan, maar faalt in zijn pogingen om diens lot te verbeteren. Van Oudijck daarentegen is een stoere, harde werker, die op het praktische vlak iets goeds tot stand brengt in zijn residentie, al oogst hij daarvoor bij zijn onderdanen weinig begrip of dank. Toegegeven, Havelaar was jong en de hem tegenwerkende regent ervaren en gewiekst. Zijn afdeling was arm; bovendien werkte hij in een periode waarin het koloniaal gezag nog niet zo gevestigd was.
Havelaar krijgt een schrik als hij hoort dat zijn voorganger Carolus door gifmoord om het leven gekomen zou zijn, juist omdát hij zich wilde inzetten voor gerechtigheid jegens de inlanders. Het is niet meer dan een gerucht, maar de gedachte ‘dat er in Lebak nauw verband was tusschen plichtsbetrachting en gif’ laat hem niet meer los. Dat ook hij of zijn jonge gezin vergiftigd konden worden bedrukt hem voortaan evenzeer als de knevelarij in Lebak, of zelfs meer. ‘Toen de maat myner verontwaardiging door een pas gehoord voorval overliep…,’ dat slaat op die gifmoord, niet op de knevelarij. En zou hij zelf niet bang geworden zijn, dan toch zeker zijn  vrouw, ‘by ’t reiken van spys aan haar kind’. Gegeten wordt er voortaan alleen nog wat uit een goed gesloten kast komt. Stuurt de nerveuze Havelaar het sindsdien niet op zijn ontheffing aan?
Couperus’ resident wordt twee maal met een mogelijk vergiftigde whisky-soda geconfronteerd, maar blijft de situatie beide malen volledig meester. Het eerste glas wordt hem aangeboden als hij een moeilijk bezoek brengt bij zijn onbetrouwbare regent:

Hij zette zich. Bij deze beweging stiet Van Oudijck als toevallig tegen het glas, dat geheel parelde van ijskoude, en dat hij nog niet aan de lippen had gezet. Het viel kletterend op de grond. Hij verontschuldigde zich over zijne lompheid. De Raden-Ajoe Pangéran had zijne beweging opgemerkt en haar oude gelaat werd bleek. Zij zeide niets, maar zij wenkte een volgeling. En op nieuw verschenen kruiphurkend de vier bedienden, bereidden een tweede glas whiskey-soda. Van Oudijck zette het glas dadelijk aan den mond.

De tweede maal zit hij ’s avonds in het residentiepaleis aan zijn eigen schrijftafel. Een oppasser brengt hem als altijd zijn favoriete drankje. Maar Van Oudijck vertrouwt het ditmaal niet; het glas ziet okergeel. Hij roept de oppasser, die van ellende ineenkrimpt, en bestelt laconiek een ander glas, dat ter plaatse moet worden ingeschonken.
‘Kijk, Douwes Dekker,’ lijkt Couperus daarmee te willen zeggen, ‘zó doe je dat; maak niet zo’n soesa!’
Dat de stille kracht van Indië (goena goena) Van Oudijck indirect alsnog klein heeft gekregen, dat is een ander verhaal.

SK = Louis Couperus, De stille kracht (Volledige Werken Louis Couperus 17), Utrecht/ Antwerpen 1989. De roman is ook online te lezen.

4 reacties

Opgeslagen onder Literatur, Nederland

4 Reacties op “Bij Couperus, ‘De Stille kracht’ 1

  1. Lees eens de biografie van Multatuli van de hand van Dik van der Meulen. Want daarin vindt de volledige ontluistering van Douwes Dekker als mens plaats.

  2. Dat dikke boek blijkt bij mij in de kast te staan, maar ik heb het nog nooit opgeslagen. Geen trek in Multatuli, eigenlijk. Ook zonder dat boek heb ik geen hoge pet van hem op.

  3. Trijntje

    Leuk dat je Couperus waardeert, ook één van mijn favoriete schrijvers.

  4. Veel meer dan wat vlakke algemeenheden over die schrijvers weet ik niet in te brengen. Indie was nooit zo onze/mijn wereld. Nog voel ik weinig bij de nostalgische gesprekken die sommigen aan willen gaan over hoe goed het leven was in Indie en hoe slecht ‘De Jap’ die ons uit dat eilandenrijk verjoeg. Maar voor hen die het allemaal ter plekke beleefde zal het anders zijn, ik geloof het graag. En dan is elk stukje dat er over kan verhalen uiteraard van grote interesse…

Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s